Burhan, İslam mantık ve kelam geleneğinde kesin, zorunlu ve çürütülmez bir sonuç veren en üst düzey akli delil ve ispat yöntemini ifade eden kavramdır.
Mantıkî Temeli
Burhan, Arapça “aydınlatmak, açıklamak” kökünden gelir. Aristo mantığından İslam felsefesine geçen bu kavram, öncüllerin kesin (zarurî) bilgilerden oluştuğu ve sonucun zorunlu olarak doğru çıktığı kıyâs biçimini ifade eder. Kıyasın öncülleri zannî ise bu “hatip” veya “şiirsel” delil sayılır; burhan ise yalnızca kesin öncüllere dayanır.
Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd gibi İslam filozofları, Aristo’nun Analytica Posteriora adlı eserine yazdıkları şerhlerle burhan kavramını İslam ilim geleneğine kazandırmıştır.
Kelam ve Tefsirdeki Yeri
Kelam alimleri Allah’ın varlığını ispat etmek için burhanî argümanlar kullanmıştır: kozmolojik delil (hudûs ve imkân), teleolojik delil (nizam ve hikmet) bunların başında gelir. Bu deliller yalnızca retorî değil zorunlu sonuç doğurduğu iddia edilen akli kanıtlardır.
Kur’an-ı Kerim’de de “burhân” kelimesi geçer (Nisa 174; Yusuf 24); orada açık ve kesin delil anlamındadır. İslam geleneğinde nakli delil (Kur’an ve Sünnet) ile aklî burhan çelişmez; ikisi farklı yetki alanlarında hakikate ulaştıran yollar olarak ele alınır.
Sık Sorulan Sorular
Burhan ile delil aynı şey midir?
Her burhan bir delildir; ancak her delil burhan değildir. Burhan en kesin ve zorunlu sonuçlu ispat yöntemidir.
Kelam ilminde burhan nasıl kullanılır?
Allah’ın varlığı ve birliği gibi temel akide meselelerini aklî zorunlulukla ispat etmek için kullanılır.
Kur'an'da burhan kelimesi geçer mi?
Evet, Nisa Suresi 174. ayette “burhan” kelimesi açık delil anlamında geçer.
İlgili kavramlar: İman, İslam, Cebir, Cebrî
Bu kavramı sınav formatında pekiştirmek için soru çöz veya özet ders notlarına göz at.