İllet, fıkıh usulünde bir hükmün dayanağını oluşturan ve kıyasa imkân tanıyan temel neden ya da gerekçeye verilen addır.
İlletin Tanımı ve İşlevi
İllet (veya illet-i hüküm), Arapça ‘a-l-l’ kökünden gelir; sebep, gerekçe demektir. Fıkıh usulünde kıyas yöntemi üç unsura dayanır: asıl (hükmü bilinen mesele), fer’ (hükmü araştırılan mesele) ve bu ikisini birbirine bağlayan illet. Örneğin şarabın haram kılınmasının illeti sarhoş edici olmasıdır; bu illet başka maddelere de uygulanarak kıyas yapılabilir.
İlletin Tespit Yöntemleri
Alimler illetin tespitinde; nassın açık ifadesine (nass), nassın zımni işaretine (ima), münasip sıfat (vasf-ı münasip) ve sebr-ü taksim gibi yöntemlere başvurmuştur. İlletin hem açık hem de tutarlı olması, hem asılda hem de fer’de bulunması şarttır. İllet, sadece Kur’an ve hadis hükmüyle sabit olduğunda değil, akli analiz sonucunda çıkarıldığında da geçerli sayılır.
Sık Sorulan Sorular
İllet ile hikmet arasındaki fark nedir?
İllet hükmün bağlandığı belirleyici bir özelliktir ve kıyasa esas alınır; hikmet ise hükmün arka planındaki genel amacı ifade eder ve doğrudan kıyasa esas alınmaz.
Her hükmün illeti bilinebilir mi?
Hayır. Bazı hükümler ta’abbudî niteliktedir ve illeti bilinmeden kabul edilir.
İlgili kavramlar: İlim, İlmihâl, İktisat
Bu kavramı sınav formatında pekiştirmek için soru çöz veya özet ders notlarına göz at.