İhtiyar

İhtiyar, Arapça “h-y-r” kökünden türemiş olup hayırlı olanı seçmek, tercih etmek demektir. Kelam ilminde ihtiyar, insanın fiillerini baskı ve zorlama olmaksızın kendi iradesiyle gerçekleştirme kapasitesini ifade eder. Ehl-i Sünnet kelam geleneğinde, insanın ihtiyarı ile Allah’ın iradesi ve yaratması arasındaki ilişki “kesb” kavramıyla açıklanmıştır.

Mâtüridî ve Eş’arî ekollerine göre insan ihtiyarî fiillerini kendi seçimiyle yapar; ancak bu fiillerin gerçek yaratıcısı Allah’tır. İnsan bu ihtiyarıyla sorumluluk kazanır ve hem sevap hem cezayı hak eder. Cebriyye mezhebi ihtiyarı tamamen reddederken Mu’tezile insanın kendi fiilini yarattığını savunmuş; Ehl-i Sünnet her iki görüşü de aşırı bularak orta yolu benimsemiştir.

İhtiyar ile cebr arasındaki fark nedir?

İhtiyar insanın özgür seçimiyle davranmasını, cebr ise insan davranışının dış güçlerce zorunlu kılındığını ifade eder; Ehl-i Sünnet ikisi arasında bir dengeyi savunur.

İhtiyar olmadan sorumluluk mümkün müdür?

Hayır, teklif yani yükümlülük ihtiyarı ön gerektirir; zorlama altında yapılan fiiller İslam hukukunda sorumluluğu kaldırır ya da azaltır.