Gaye; İslam felsefesi ve ahlakında bir eylemin yöneldiği nihai amaç veya hedef anlamına gelir ve ilahi hikmete dair tartışmalarla doğrudan ilgilidir.
Gayenin Felsefi ve Dinî Anlamı
Arapça ‘g-y-y’ kökünden gelen gaye; ‘son, uç nokta ve nihai hedef’ demektir. İslam felsefesinde Aristoteles’ten devralınan gaye (teleoloji) anlayışı, her varlığın ve eylemin bir nihai hedefe yönelik olduğunu kabul eder. Kelam ilminde Allah’ın fiillerinin bir gayeye sahip olup olmadığı tartışmalıdır; Maturidiler Allah’ın fiillerinde hikmet ve gaye bulunduğunu savunurken Eş’ariler bu konuda daha ihtiyatlı bir tutum benimsemiştir.
İnsanın Varoluş Gayesi
Kur’an-ı Kerim’e göre insanın varoluşunun temel gayesi Allah’a kulluktur; Zariyat Suresi’nde ‘Ben cinleri ve insanları yalnızca bana kulluk etsinler diye yarattım’ buyurulmuştur. İslam ahlakı, dünyevi eylemlerin de nihai gayeye, yani Allah’ın rızasını kazanmaya yönelik olmasını öğütler. Gaye kavramı; niyet, irade ve sorumluluk gibi ahlaki kavramlarla doğrudan ilişkilidir.
Sık Sorulan Sorular
İnsanın yaratılış gayesi nedir?
Kur’an-ı Kerim’e göre insanın yaratılış gayesi Allah’a kulluktur.
Kelam ilminde Allah'ın gayesi meselesi neden tartışmalıdır?
Allah’a gaye atfetmek bazı alimlere göre O’nun mutlak iradeliğini kısıtlar gibi görünebileceğinden bu konu hassas biçimde ele alınmıştır.
İlgili kavramlar: Niyet, Hikmet, Kulluk, İrade
Bu kavramı sınav formatında pekiştirmek için soru çöz veya özet ders notlarına göz at.